Kontakt z redakcją: 41 274-55-12
W numerze 14 września 2018

Wolności i prawa człowieka

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r.

Twórcy Konstytucji RP z 1997 r. uczynili z praw człowieka wartość centralną, odwołując się do nich już w preambule. "...pragnąc na zawsze zagwarantować prawa obywatelskie (...) w poczuciu odpowiedzialności przed Bogiem lub przed własnym sumieniem, ustanawiamy Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej jako prawa podstawowe dla państwa oparte na poszanowaniu wolności i sprawiedliwości, współdziałaniu władz, dialogu społecznym oraz na zasadzie pomocniczości umacniającej uprawnienia obywateli i ich wspólnot."

Obowiązująca Konstytucja normuje w art. 38-56 wolności i prawa osobiste, w art. 57-63 wolności i prawa polityczne, zaś w art. 64-76 wolności i prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne. Konstytucyjny katalog wolności i praw jednostki jest stosunkowo obszerny, bardziej rozbudowany niż w którejkolwiek z poprzednich polskich konstytucji. Ujęte są w Konstytucji z reguły jako prawa człowieka.

Tę grupę uprawnień jednostki otwiera art. 38, zapewniający każdemu człowiekowi prawną ochronę życia przez RP. Spośród innych wolności i praw osobistych jednostki, na szczególne wyeksponowanie zasługuje zwłaszcza kilka: zakaz przeprowadzania na człowieku eksperymentów naukowych, zakaz tortur, okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania i karania, nietykalność osobista, prawo do sądu i do rzetelnej procedury sądowej, tajemnicę korespondencji, prawo rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami, nienaruszalność mieszkania, wolność przemieszczania się, wolność sumienia i religii, wolność wyrażania poglądów. Poziom prawnej ochrony życia można uznać za miarę kultury i humanizmu danego społeczeństwa. Problematyka tego zagadnienia stanowiła jeden z najbardziej zapalnych punktów sporu w pracach konstytucyjnych. Spór dotyczył dwóch kwestii: czy konstytucyjnie gwarantowana ochrona życia ma obejmować okres od poczęcia człowieka, czy ma uwzględniać zakaz orzekania i w konsekwencji stosowania kary śmierci. W związku z brakiem kompromisu ustawodawcy, prawo do życia jest ujęte w Konstytucji RP bardzo ogólnie. Twórcy ustawy zasadniczej zdecydowali się na formułę: „obowiązkiem państwa jest zapewnienie każdemu prawnej ochrony życia”, co oznacza, że państwo przez odpowiednie rozwiązania ustrojowe i normatywne ma obowiązek zapewnić każdemu prawną ochronę życia, natomiast nie może z oczywistych względów gwarantować samego życia.

Rozdział II Konstytucji RP z 1997 r., zatytułowany „Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela”, zawiera istotną, szczególnie dla funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego, część, regulującą wolności i prawa polityczne. Część potraktowana została jako wolności i prawa człowieka, natomiast prawa jednostki związane z udziałem w życiu publicznym przyznane zostały tylko obywatelom polskim. Katalog wolności i praw politycznych przysługujących, co do zasady, wszystkim obejmuje m. in.: wolność zgromadzeń, wolność zrzeszania się, prawo składania petycji, skarg i wniosków do organów władzy publicznej. Jedną z podstawowych wolności jednostki w społeczeństwie demokratycznym, należącą do katalogu praw i wolności politycznych, jest wolność organizowania zgromadzeń i uczestniczenia w nich (marszach, demonstracjach, pikietach). Kwestia wolności zgromadzeń jest przedmiotem regulacji prawnej na poziomie prawa międzynarodowego, konstytucji i ustaw. Wolność zgromadzeń znalazła po raz pierwszy swój wyraz pod koniec XVIII w konstytucjach stanów amerykańskich uchwalonych w trakcie wojny o niepodległość oraz w I poprawce do Konstytucji USA z 1791 r. Na gruncie polskiego prawa konstytucyjnego normy dotyczące wolności zgromadzeń pojawiają się w art. 108 Konstytucji z 17 marca 1921 r.

Katalog praw politycznych przysługujących wyłącznie obywatelom polskim zawiera: prawo dostępu do służby publicznej, prawo do uzyskiwania informacji o działalności organów władzy publicznej oraz pełniących funkcje publiczne, prawo do udziału w referendum oraz prawo wybierania prezydenta, posłów, senatorów i przedstawicieli do organów samorządu terytorialnego. Katalog wolności i praw ekonomicznych, socjalnych i kulturalnych zawartych w Konstytucji RP ma charakter kompromisowy, a niektóre z tych wolności i praw są określone w sposób, który nie do końca musi satysfakcjonować ich beneficjentów. Przepisy konstytucyjne z tego zakresu mają bowiem często postać zasad polityki państwa, a nie konkretnie ujętych praw jednostek, czym osłabiono bezpośrednią stosowalność niektórych praw. Tylko część z rozważanych tu praw obejmuje uprawnienia, które mogą być dochodzone bezpośrednio na podstawie Konstytucji. Część z tych praw przyznano jedynie obywatelom polskim. Wśród wolności i praw ekonomicznych, socjalnych i kulturalnych, przysługujących wszystkim, należy szczególnie wskazać: prawo do własności i innych praw majątkowych oraz prawo dziedziczenia, wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy, prawo do ochrony zdrowia, prawo do nauki, wolność twórczości artystycznej, badań naukowych oraz ogłaszania ich wyników, wolność nauczania, a także wolność korzystania z dóbr kultury. Wśród wolności i praw ekonomicznych, socjalnych i kulturalnych, przysługujących jedynie obywatelom polskim, znajdują się: prawo do zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy ze względu na chorobę lub inwalidztwo oraz po osiągnięciu wieku emerytalnego, także w przypadku pozostawania bez pracy nie z własnej woli i bez innych środków utrzymania, prawo do zakładania szkół podstawowych, ponadpodstawowych i wyższych oraz zakładów wychowawczych.

dr Bronisława Kowalska