Kontakt z redakcją: 41 274-55-12
W numerze 3 grudnia 2018

Komisarz Ludowy

Z kart historii miasta (213)

W 1918 r. rządził naszym powiatem!

Nazwa ta kojarzy się nam zapewne bardziej z Rosją bolszewicką niż odzyskaniem niepodległości, ale cóż… Faktem jest, że na czele wielu powiatów odradzającego się państwa polskiego stanęli wówczas „komisarze ludowi”. Co oznaczała taka funkcja? Komisarz Ludowy był przedstawicielem rządu na dany powiat. Dlaczego rząd miał swoich przedstawicieli w powiecie? Nie istniały bowiem wówczas jeszcze województwa a powiaty podlegały bezpośrednio ministerstwu w Warszawie. Dlatego funkcja „komisarzy ludowych” była ważniejsza niż np. współczesnych starostów. Dziś nazwa „komisarz ludowy” do tego stopnia kojarzy się ze Związkiem Radzieckim, że przy okazji 100. rocznicy odzyskania niepodległości przez Polskę o komisarzach ludowych mówi się z pewnym zażenowaniem lub – najczęściej – wcale.

Dla powiatu iłżeckiego z siedzibą w Wierzbniku Komisarzem Ludowym został mianowany niejaki Stanisław Nowosiński. Kim był? Niestety, w lokalnej literaturze niewiele przeczytamy na jego temat. Nazwisko komisarza ludowego pojawia się tylko w jednym kontekście – jako autora odezwy z 29 XI 1918 r. zatytułowanej „Do Ogółu ludności powiatu iłżeckiego”. I to wszystko. Można by powiedzieć, że nasz komisarz wyparował ze źródeł historycznych. Ale nie. Obszerny biogram Stanisława Nowosińskiego jest dostępny w Internecie na portalu Lewicowo.pl. Opracowali go Dariusz Drewniak i Stanisław Kalabiński. Poniżej zamieszczam skrót tego tekstu.

Stanisław Nowosiński, pseudonim „Jakub”, „Łukasz”, „Wiktor”, „Zawierucha”. Urodził się 14 XII 1886 r. we wsi Gniewięcin w powiecie jędrzejowskim. Uczęszczał do szkoły realnej w Sosnowcu. W 1903 r. wstąpił do PPS. Początkowo kolportował literaturę partyjną, następnie zajmował się agitacją wśród robotników i organizowaniem kółek. Aktywnie uczestniczył w wydarzeniach styczniowo-lutowych 1905 r. Był jednym z pierwszych członków Organizacji Spiskowo-Bojowej w Zagłębiu Dąbrowskim, tworzonej tam od wiosny tego roku. Brał udział w nieudanych zamachach na żandarmów. W czasie październikowo-lutowego strajku powszechnego w 1905 r. prowadził akcję wstrzymywania ruchu kolejowego. W początkach 1906 r. aresztowano go w Będzinie; był więziony przez 5 miesięcy. Po zwolnieniu skierowany został przez partię do pracy w „technice” partyjnej. W 1908 r. zagrożony aresztowaniem opuścił Zagłębia Dąbrowskie i udał się do Krakowa. Skierowany został do pracy partyjnej w Lublinie, w zaborze rosyjskim. Szybko go jednak aresztowano. W 1909 r. skazany został na 4 lata katorgi, zamienionej później na osiedlenie na Syberii. Karę odbywał w guberni irkuckiej. W 1911 r. zbiegł z zesłania i powrócił do Zagłębia, skąd przedostał się do Krakowa. Przebywał potem w Budapeszcie i w Wiedniu. W lipcu 1913 r. powrócił do Galicji, pracował zawodowo w Sanoku, brał udział w pracach Związku Strzeleckiego. W drugiej połowie lipca 1914 r. przybył nielegalnie do Warszawy. Działał w PPS i POW. Po wkroczeniu wojsk niemieckich był delegowany przez swą partię do Komitetu Obywatelskiego miasta Warszawy, w którego pracach uczestniczył do lutego 1916 r. jako przewodniczący Koła Przedstawicieli Robotniczych. Następnie wyznaczony został przez CKR na okręgowca radomskiego. W 1917 r. był sekretarzem Rady Związków Zawodowych w Lublinie, przebywał tam do 1918 r. W 1918 r. po kolejnym paromiesięcznym pobycie w Warszawie udał się do Starachowic. Pracował w miejscowej organizacji PPS i POW. Uczestniczył w rozbrajaniu okupantów niemieckich w Wierzbniku w listopadzie tego roku. Następnie powołany został przez powiatowy zjazd wójtów i przedstawicieli organizacji politycznych na komisarza powiatu iłżeckiego (decyzję tę zatwierdził 20 XI 1918 r. rząd Jędrzeja Moraczewskiego). Działał następnie w PPS i ruchu zawodowym na terenie Kielc. Od drugiej połowy 1921 r. pracował w przemyśle drzewnym i przerwał działalność społeczno-polityczną. W latach 1921-1926 prowadził tartaki w Suchedniowie, a następnie w Ołyce na Wołyniu. W 1926 r. został kierownikiem tartaku Ordynacji Zamojskiej w Zwierzyńcu. Od 1932 r. dodatkowo prowadził tartaki ordynackie w Długim Kącie i Korytkowie (powiat biłgorajski). Funkcje te pełnił do 31 XII 1941 r., to jest do przejęcia tartaków przez Niemców. Równocześnie od 1 I 1941 r. był instruktorem eksploatacji leśnej w Ordynacji (do 7 VIII 1944 r.). 29 IX 1941 r. został aresztowany przez Niemców i przewieziony do więzienia na Zamku Lubelskim, 12 X tego roku zwolniony. Współdziałał z miejscowymi oddziałami partyzanckimi: AK, BCh, GL (później AL) i partyzantami radzieckimi, nie należał jednak do żadnej z organizacji konspiracyjnych. Po wojnie pracował w państwowym przemyśle drzewnym. Zmarł w 1954 r. w Radomiu.

                                                         Adam Brzeziński