Kontakt z redakcją: 41 274-55-12
W numerze 11 czerwca 2019

Wybory 1989 roku i ich konsekwencje (część II)

Polacy wyborczą kartką znokautowali PZPR. Wyniki wyborów czerwcowych 1989 r. były nie tylko zaskoczeniem dla wszystkich ich uczestników, ale oznaczały też, że proces ewolucyjnej zmiany ustroju, zaplanowany przy Okrągłym Stole na kilka lat, ulegnie przyspieszeniu.

 

 

O ile przed wyborami wydawało się, że zarówno stanowisko prezydenta, jak i misja tworzenia nowego rządu będą zarezerwowane dla ludzi z PZPR, to po 4 czerwca 1989 r.
nie było to już takie pewne. Ogromne poparcie społeczne dla opozycji otworzyło przed jej przywódcami nowe, znacznie szersze możliwości działania, a równocześnie pogłębiło dezorientację i kryzys całego aparatu władzy. Nastąpiło załamanie scenariuszy uzgodnionych przy Okrągłym Stole.

3 lipca 1989 r. ukazał się w Gazecie Wyborczej artykuł Adama Michnika pt. „Wasz prezydent – nasz premier”, zawierający propozycję podziału władzy wykonawczej między PZPR wraz z sojusznikami a opozycję. 19 lipca 1989 r. Zgromadzenie Narodowe wybrało prezydentem RP gen. Wojciecha Jaruzelskiego, otwierając zupełnie nową perspektywę polityczną, jaką było powołanie 24 sierpnia 1989 r. rządu kierowanego przez niekomunistycznego premiera – Tadeusza Mazowieckiego, pierwszego niekomunistycznego rządu w tym regionie Europy. W powołanym gabinecie przedstawiciele partii komunistycznej otrzymali dwa resorty siłowe (Ministerstwo Obrony Narodowej i Ministerstwo Spraw Wewnętrznych). Ministrowie utracili swoje stanowiska dopiero w lipcu 1990 r.

Powołanie niekomunistycznego rządu nie wynikało z żadnych wcześniejszych uzgodnień, ale z konkretnej sytuacji politycznej, jaka wytworzyła się w wyniku „kontraktowych” wyborów, przesądzających o utracie władzy przez PZPR. Doprowadziło to do rozwiązania partii komunistycznej i rozpoczęcia tworzenia nowej partii, nawiązującej do idei krzewionych przez socjaldemokracje europejskie.

Najistotniejszym odstępstwem od porozumienia Okrągłego Stołu były jednak powszechne wybory prezydenckie, do których doszło jesienią 1990 r. Rezygnacja gen. Jaruzelskiego i zwycięstwo Lecha Wałęsy, który objął funkcję prezydenta, zmieniło całkowicie nowo tworzący się ład polityczny w Polsce. Wytworzyła się sytuacja, w której jedynym centralnym organem państwa, pochodzącym z pełni rywalizacyjnych wyborów powszechnych stał się, prezydent a nie parlament. Oznaczało to istotną przewagę legitymizacyjną głowy państwa nad Sejmem. Chociaż Sejm „kontraktowy” traktowany był przez część elit politycznych jako niereprezentatywny i pozbawiony w związku z tym legitymacji do uchwalenia konstytucji, nie oznaczało to, że nie odegrał istotnej roli w kształtowaniu nowego porządku gospodarczego i politycznego przyszłej III Rzeczypospolitej. Przede wszystkim stał się miejscem debaty politycznej, umożliwiającej ujawnienie różnorodności stanowisk i – co ważniejsze – krytykę poczynań rządu, upodabniając się tym samym do demokratycznych parlamentów.

29 grudnia 1989 r. Sejm uchwalił ustawę o zmianie Konstytucji. Zakończono formalnie istnienie PRL i przywrócono państwu nazwę Rzeczpospolita Polska. Z Konstytucji usunięto zapis określający PRL jako państwo socjalistyczne, w którym „władza należy do ludu pracującego miast i wsi”. Wykreślono art. 3 o kierowniczej roli PZPR, wprowadzono natomiast normy konstytucyjne, uznane powszechnie we współczesnych demokracjach: zasadę zwierzchnictwa narodu, zasadę demokratycznego państwa prawnego oraz zasadę pluralizmu politycznego, oznaczającego swobodę tworzenia i działania partii politycznych. Godłem państwa stał się orzeł w koronie. Jeszcze wcześniej, już w listopadzie, zlikwidowano Urząd ds. .Wyznań, stanowiący element systemu nadzoru państwa nad Kościołem. W marcu 1990 r. uchwalono nowoczesną, wzorowaną na Europejskiej Karcie Samorządu Terytorialnego, ustawę o samorządzie gminnym oraz ordynację wyborczą, zapewniającą warunki do swobodnej rywalizacji wyborczej.

W  kwietniu 1990 r. Sejm uchwalił pakiet ustaw, przekształcając m. in. Milicję Obywatelską w Policję Państwową. W miejsce rozwiązanej Służby Bezpieczeństwa utworzony został Urząd Ochrony Państwa (UOP). 6 czerwca 1990 r. zniesiono Główny Urząd Kontroli Prasy, Widowisk i Publikacji. Zniesiono też święto 22 lipca, natomiast uroczyście obchodzono: Święto 3 Maja, rocznicę Cudu nad Wisłą (15 sierpnia) i Święto Odrodzenia Państwa (11 listopada). Czas, jaki upłynął od Okrągłego Stołu zaowocował intensywnym tworzeniem partii politycznych. Ordynacja z 1991 r. należała do skrajnie proporcjonalnych, co doprowadziło do politycznego rozczłonkowania „kontraktowego” Sejmu. W Sejmie znalazło się 29 komitetów wyborczych, uniemożliwiając poparcie kolejnym gabinetom. W rezultacie, po uchwaleniu wotum nieufności dla drugiego z nich, prezydent skrócił kadencję Sejmu i zarządził kolejne przedterminowe wybory, które odbyły się jesienią 1993 r.

W wyborach parlamentarnych 1989 roku nastąpiła pierwsza konfrontacja wyborcza. Wzięła w nich udział Polska Zjednoczona Partia Robotnicza i jej akolici oraz antykomunistyczna opozycja, zorganizowana w Ruchu Komitetów Obywatelskich. Uczestnicy tych konfrontacji musieli opowiedzieć się za – lub przeciw systemowi, gdyż innych ofert partie polityczne im nie proponowały. Dlatego te pierwsze pół-rywalizacyjne wybory miały charakter plebiscytu, gdyż stwarzały szansę opowiedzenia się przeciwko systemowi komunistycznemu. Wynik tej konfrontacji nie był przez nikogo z góry ustawiony i w tym sensie był niepewny. Wybory te przeprowadzone były w niepewnej sytuacji politycznej, według reguł ustalonych wyłącznie na ich potrzeby. Warto podkreślić, iż wybory w 1989 r., na tle innych krajów Europy Środkowo – Wschodniej, „miały charakter unikatowy”. Świadczą o tym następujące fakty:

Polska jest jedynym państwem, w którym przejście do demokracji miało charakter stopniowy. Pierwsze wybory do parlamentu, przeprowadzone po uzgodnieniach przy Okrągłym Stole, nie miały charakteru całkowicie rywalizacyjnego; system wyborczy przyjęty 7 IV 1989 r. nie był w pełni rywalizacyjny, gdyż podziału mandatów władzy i opozycji dokonano nie na podstawie wyników wyborów, ale na skutek zawarcia kontraktu. Decyzję tę podejmowano w sytuacji niepewności; żadna ze stron nie miała ostatecznej wizji zawieranych umów i nie umiała przewidzieć, jakie przyniosą one konsekwencje. Całkowicie rywalizacyjne wybory parlamentarne przeprowadzono dopiero w 1991 r., ale zostały one poprzedzone bezpośrednią elekcją prezydenta w 1990 r.

System wyborczy był niestabilny, każde wybory w latach 1989 – 1993 przeprowadzano na podstawie odmiennej ordynacji wyborczej: w 1989 r. przyjęto system większości bezwzględnej i ordynacja była uchwalona wyłącznie na potrzeby tej elekcji; w 1991 r. – system proporcjonalny, w skrajnej wersji Hare´a – Niemeyera; w 1993 r. – system proporcjonalny w umiarkowanej wersji d´Hondta, z zastosowaniem 5 – procentowej klauzuli zaporowej. System ten zastosowano dwukrotnie – w wyborach w 1993 r. i 1997 r. Rywalami w wyborach nie były wyłącznie partie, ale także znaczna liczba kandydatów niezależnych – wywodzących się z opozycji, lecz nie mających nominacji Ruchu Komitetów Obywatelskich.

Wybory z czerwca 1989 r. stwarzały możliwość opowiedzenia się przeciwko istniejącemu systemowi, a zarazem dawały prawo udzielenia mandatu reprezentantom opozycji. W tym sensie były one źródłem inspiracji dla innych państw Europy Środkowo – Wschodniej. Wszystko to potwierdza postawioną wcześniej tezę, że elekcja z 1989 roku miała charakter unikatowy.

dr Bronisława Kowalska